Chwościk buraka
Cercospora beticola
W skrócie
Chwościk buraka (Cercospora beticola) to najgroźniejsza choroba grzybowa buraka cukrowego. Plamki na liściach niszczą aparat fotosyntezowy, zmniejszając zawartość cukru w korzeniach. Szczyt epidemiczny: połowa VIII - wrzesień. Straty cukru 1-3 punktów polaryzacji (%) = dramatyczna utrata przychodu. Zwalczanie: fungicydy triazolowe + strobilurynowe, 1-3 zabiegi w zależności od presji. Rezystancja pop. na strobiluryny i triazole narasta.
Uprawy narażone
Opis i biologia
Cercospora beticola to grzyb workowy, specjalistyczny pasożyt buraków. Zimuje na resztkach liści i korzeni w polu + na roślinach samosiewnych. Zakażenia wiosenne z konidiów wytwarzanych na resztkach. Pierwszy liść zakażony w VI-VII. Inkubacja: 12-24 dni (bardzo długa!). Rozprzestrzenianie: krople deszczu, opryski z kropelkami, wiatr z wilgocią. Optymalne warunki: T 20-28°C + wilgotność >90% przez 10h. W Polsce szczyt epidemii: koniec VII - wrzesień, gdy temperatura i wilgoć są najsprzyjsze.
Cykl życia
Zimowanie: na resztkach liści + korzeniach. Wiosenne infekcje: czerwiec-lipiec (długi okres inkubacji). Pierwsze plamki: widoczne koniec VII. Szczyt sporulacji: VIII-IX. Infekcje wtórne: co 10-14 dni w optymalnych warunkach.
Objawy i rozpoznawanie
- •Małe okrągłe plamki (3-5 mm) na liściach — szare w środku, czerwono-brązowe brzegi
- •Charakterystyczne 'oczka' (chwościk = ocellus) — plamki z koncentrycznymi pierścieniami
- •Na spodniej stronie liścia — drobne czarne punkty (konidiofory)
- •Plamki łączą się, liście zasychają od wierzchołków
- •W zaawansowanym stadium: cała blaszka liściowa zasycha, roślina wypuszcza nowe liście z energii korzeni (stąd spadek cukru)
- •Charakterystyczne: starsze liście najpierw porażone, młodsze w środku dobre
Kiedy spodziewać się ataku
Optymalne T: 20-28°C. Wilgotność >90% przez 10h = infekcja. Sprzyjają deszcze po suszy (świeża tkanka liści, osłabiona), mgły poranne, tłumione prądy powietrza w gęstym łanie. Suche i chłodne sierpnie ograniczają chorobę.
Progi szkodliwości
| Faza / moment | Próg | Źródło |
|---|---|---|
| Pierwsze pojawienie się plamek | 5% zaporażenia liści (monitorowanie 10 roślin × 5 liści) = T1 | KWS / IOR-PIB |
| Dalszy rozwój | 15% porażenia = T2 (jeśli T1 minął ≥14 dni) | IUNG-PIB |
| Przedznisnie (koniec IX) | Monitorowanie, zabieg tylko jeśli dalszy wzrost korzeni (faza wegetacji aktywna) | IOR-PIB |
Zwalczanie chemiczne (rejestr PIORiN 2026)
Lista preparatów aktualna na dzień publikacji. Przed zastosowaniem ZAWSZE sprawdź aktualny rejestr na piorin.gov.pl. Dozwolenia na poszczególne uprawy i okresy karencji mogą się zmieniać.
| Preparat | S. czynna | Dawka | Karencja |
|---|---|---|---|
| Priaxor | fluxapyroksad + piraklostrobina | 1 l/ha | 21 dni |
| Revysol Serenade | mefentrifluconazol | 1 l/ha | 28 dni |
| Retengo Plus | epoksykonazol + piraklostrobina | 1,2 l/ha | 28 dni |
| Tern Plus | fenpropidyna + propikonazol | 1 l/ha | 28 dni |
| Priori Xtra | azoksystrobina + cyprokonazol | 1 l/ha | 28 dni |
Priaxor: SDHI + strobiluryna. Najwyższa skuteczność w testach KWS 2024.
Revysol Serenade: Nowy triazol. Rotacja dla ograniczenia rezystancji.
Retengo Plus: Triazol + strobiluryna. Uwaga: epoksykonazol wycofany w UE po 2023 — sprawdź aktualność.
Tern Plus: Morfolina + triazol. Dobra alternatywa rotacyjna.
Priori Xtra: Strobiluryna + triazol. Klasyka na chwościk.
Metody biologiczne i ekologiczne
Metody mechaniczne i agrotechniczne
- ✓Płodozmian 4-letni bez buraka (przerwa cyklu patogenu)
- ✓Głęboka orka jesienna — przyspiesza rozkład zainfekowanych liści
- ✓Niszczenie samosiewów buraka
- ✓Odmiany odporne — patrz poniżej
- ✓Optymalne nawożenie — zbyt wysoki N = bujne rośliny = bardziej podatne
- ✓Monitoring cotygodniowy od początku VIII
Kiedy wykonać zabieg
Pierwszy zabieg (T1): przy pierwszych objawach (5% liści), zwykle koniec VII - początek VIII. Drugi zabieg (T2): 14-21 dni po T1, jeśli choroba rozwija się. W sezonach presyjnych: 3 zabiegi. Ostatni: 28 dni przed zbiorem (karencja).
Odmiany odporne / tolerancyjne
- →Odmiany 'CR+' (Cercospora Resistant +) — nowa generacja, odporność genetyczna
- →Przykłady z rejestru COBORU: Poslinus KWS, Bravura KWS, Cristalla KWS, Smart Eowyn KWS, Lombok, Janosch, Hypnos, Strube odmiany z oznakowaniem CR
- →W odmianach odpornych można ograniczyć zabiegi do 1 (zamiast 2-3)
- →Odporność zmienia się — sprawdzaj aktualną listę COBORU cobóru Burak cukrowy
Potencjalne szkody ekonomiczne
Bez ochrony: spadek zawartości cukru 1-3 pp (z 18% na 15-17%). Przy cenie rozliczeniowej 110 zł/t buraka i plonie 60 t/ha, każdy 1 pp cukru to ok. 150 zł/ha utraty (+ straty plonu korzeni 10-15%). Koszt programu (2-3 zabiegi): 800-1500 zł/ha. Opłacalność zawsze bardzo wysoka.
Najczęściej zadawane pytania
1Ile zabiegów na chwościk w sezonie?
Zależnie od presji: 1-3. W odmianach odpornych (CR+): zwykle wystarczy 1 zabieg. W odmianach podatnych w sezonach wilgotnych: 2-3. Monitoring co tydzień od początku VIII kluczowy.
2Kiedy pierwszy zabieg?
Przy pierwszych objawach — zwykle koniec lipca lub początek sierpnia. Nie profilaktycznie — marnujesz fungicyd i zwiększasz rezystancję. Sprawdzaj 10 losowych roślin × 5 liści, szukaj plamek 3-5 mm z szarym środkiem.
3Czy odmiana CR+ zwalnia z zabiegów?
Nie, ale radykalnie zmniejsza potrzebę. W CR+: zwykle 1 zabieg w sezonie, objawy wolniej się rozwijają, zawartość cukru lepsza. W odmianach tradycyjnych: 2-3 zabiegi. Ekonomicznie CR+ opłacalne nawet przy niewielkim premium cen nasion.
4Chwościk czy inna choroba buraka?
Chwościk: okrągłe plamki z szarym środkiem, 'oczka'. Mączniak buraka: biały, watowaty nalot. Ramularia: plamki białawe, kanciaste. Najczęściej chwościk + mączniak współwystępują. Fungicyd Priori Xtra pokrywa oba.