Choroby i szkodniki roślin uprawnych
Katalog agrofagów · Integrowana ochrona roślin · IPM
Rzetelna baza agrofagów dla polskich upraw. Każda pozycja zawiera: opis cyklu życia, rozpoznawanie objawów, progi szkodliwości (IUNG), aktualną listę środków ochrony roślin (PIORiN), metody biologiczne i mechaniczne, odmiany odporne (COBORU). Źródła przy każdym wpisie. Zawsze sprawdzaj aktualny rejestr środków przed zastosowaniem.
Stonka ziemniaczana
Leptinotarsa decemlineata
Stonka ziemniaczana to chrząszcz z rodziny stonkowatych, największe zagrożenie dla upraw ziemniaka w Polsce. Larwy i postać dorosła żerują na liściach, mogąc zniszczyć 40-100% plantacji przy braku zabiegów. Pierwsze zabiegi zwykle w maju-czerwcu po przekroczeniu progu szkodliwości 15 larw na roślinę lub 2 złoża jaj na 10 roślin.
Zaraza ziemniaka
Phytophthora infestans
Zaraza ziemniaka (Phytophthora infestans) to najgroźniejsza choroba ziemniaka w Polsce, wywołana przez lęgniowca rodzaju Phytophthora. W sprzyjających warunkach (wilgotna i ciepła pogoda) potrafi zniszczyć plantację w 2 tygodnie. Odpowiedzialna za historyczny głód irlandzki 1845-49. Zwalczana głównie fungicydami kontaktowymi i systemicznymi, od momentu gdy pojawią się warunki infekcyjne (17°C + 12h wilgotności powyżej 90%).
Parch jabłoni
Venturia inaequalis
Parch jabłoni (Venturia inaequalis) to główna choroba sadów jabłoniowych w Polsce — dotyka liście, owoce i pędy. Przy braku ochrony potrafi zniszczyć cały plon jakościowy: jabłka z parchem tracą nawet 80% wartości handlowej. Zwalczany fungicydami od pękania pąków (faza różowego pąka) w oparciu o model Millsa/Schwabego. Aktualne odmiany odporne (Topaz, Enterprise, Ariwa) znacząco obniżają liczbę oprysków.
Septorioza paskowana liści pszenicy
Zymoseptoria tritici
Septorioza paskowana liści pszenicy (Zymoseptoria tritici, dawniej Mycosphaerella graminicola) to najgroźniejsza choroba grzybowa pszenicy w Polsce. W sprzyjających latach powoduje straty 20-50% plonu. Rozwój ograniczany fungicydami triazolowymi, SDHI, strobilurynowymi — stosowanymi w fazie strzelania w źdźbło (T1) i kłoszenia (T2). Narastająca rezystancja patogenu wobec wielu substancji czynnych sprawia, że strategia rotacji grup jest kluczowa.
Mączniak prawdziwy zbóż i traw
Blumeria graminis
Mączniak prawdziwy zbóż i traw (Blumeria graminis) to klasyczna choroba grzybowa — biały, watowaty nalot na liściach. Wywoływany przez obligatoryjny pasożyt specyficzny dla rodziny Poaceae. W Polsce najczęściej na pszenicy i jęczmieniu, rzadziej na życie i owsie. Nie tak groźny jak septorioza, ale wymaga zabiegów przy silnym porażeniu. Strategie: odmiany odporne (Mlo u jęczmienia), triazole, siarka.
Słodyszek rzepakowy
Brassicogethes aeneus
Słodyszek rzepakowy (Brassicogethes aeneus, dawniej Meligethes aeneus) to mały, metalicznie zielony chrząszcz żerujący na pąkach kwiatowych rzepaku. Szczyt presji: przełom kwietnia i maja, faza zielonego pąka. Wyjadając pyłek, niszczy zawiązki, powodując straty 15-40% nasion. Odporność pop. na pyretroidy — problem narastający w Polsce od 2010 r. Kluczowa strategia: T1 neonikotynoid/indoxacarb w fazie zielonego pąka, rotacja grup insektycydów.
Omacnica prosowianka
Ostrinia nubilalis
Omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis) to motyl z rodziny ogniówkowatych — największy szkodnik kukurydzy w Polsce. Gąsienice drążą w łodygach, wiechach i kolbach, powodując wyleganie, osłabienie i infekcje fuzariozy. Straty sięgają 10-30% plonu ziarna i 15-25% kiszonki. W ostatnich 15 latach zasięg rozszerzył się z południowej Polski na cały kraj (klimatyczne ocieplenie). Zwalczanie: wprowadzenie bio (Trichogramma) lub insektycydy granulowane (chlorantraniliprol).
Owocówka jabłkóweczka
Cydia pomonella
Owocówka jabłkóweczka (Cydia pomonella) to motyl z rodziny zwójkowatych — główny szkodnik jabłoni na świecie. Gąsienice (robaczywe jabłka) wwiercają się do owoców, powodując ich opadanie lub utratę wartości handlowej. Presja: 2 pokolenia rocznie w większości Polski (pierwsze VI, drugie VIII). Zwalczanie: pułapki feromonowe (monitoring), insektycydy (indoksakarb, chlorantraniliprol), pasy chwytne, biologicznie — CpGV (wirus granulozy owocówki).
Rdza brunatna pszenicy
Puccinia triticina
Rdza brunatna pszenicy (Puccinia triticina) to jedna z trzech rdzy pszenicy — obok żółtej i czarnej. W Polsce dominująca w cieplejsze lata (> od 2015). Objawy: pomarańczowo-brązowe plamki uredosporowe na liściach, pogarszające fotosyntezę. Straty 10-25% plonu. Zwalczanie: odmiany odporne + fungicydy triazolowe i strobilurynowe w T2. Rezystancja patogenu na odmianowe geny Lr — zmienna co 5-10 lat.
Chwościk buraka
Cercospora beticola
Chwościk buraka (Cercospora beticola) to najgroźniejsza choroba grzybowa buraka cukrowego. Plamki na liściach niszczą aparat fotosyntezowy, zmniejszając zawartość cukru w korzeniach. Szczyt epidemiczny: połowa VIII - wrzesień. Straty cukru 1-3 punktów polaryzacji (%) = dramatyczna utrata przychodu. Zwalczanie: fungicydy triazolowe + strobilurynowe, 1-3 zabiegi w zależności od presji. Rezystancja pop. na strobiluryny i triazole narasta.
Mszyca zbożowa
Sitobion avenae
Mszyca zbożowa (Sitobion avenae) to jeden z głównych szkodników zbóż w Polsce. Kolonie mszyc ssą soki z liści, kłosów, a także przenoszą wirusy (BYDV — wirus żółtej karłowatości jęczmienia). W sezonie ciepłym (IV-VII) rozmnażają się partenogenetycznie, szybko tworząc duże populacje. Straty bezpośrednie: 5-15%; wirusowe: do 30%. Zwalczanie: pyretroidy lub neonikotynoidy przy progu 5 mszyc/kłos. Kluczowa rotacja grup IRAC dla uniknięcia rezystancji.
Ślimaki bezskorupkowe
Arion spp., Deroceras reticulatum
Ślimaki bezskorupkowe (pomrowikowate i nagie) to jedne z najbardziej uciążliwych szkodników polskich ogrodów i upraw, szczególnie w mokrych latach. Żerują nocą i w chłodne wilgotne dni, potrafiąc całkowicie zniszczyć młode rośliny w ciągu 1-2 nocy. Wiosenne wschody rzepaku ozimego i pszenicy — szczególnie narażone. Zwalczanie: preparaty metaldehydowe, fosforan żelaza (bezpieczny dla zwierząt), pułapki piwne, ograniczanie wilgoci.
Drutowce (larwy sprężykowatych)
Agriotes spp.
Drutowce to larwy chrząszczy sprężykowatych (Elateridae) — żyją w glebie 3-5 lat. Uszkadzają bulwy ziemniaka (drążone tunele), korzenie marchwi i buraków, wschody zbóż. Szczególne ryzyko: pole po wieloletniej łące lub mieszance traw. W ostatnich latach (2020+) w Polsce narastający problem po ograniczeniach neonikotynoidów w zaprawach nasiennych.
Fuzarioza kłosów zbóż
Fusarium graminearum, F. culmorum
Fuzarioza kłosów — grzybowa choroba zbóż wywołana przez Fusarium spp. Poraża kłosy podczas kwitnienia (BBCH 61-69), produkując mykotoksyny DON (deoksyniwalenol) i ZEA (zearalenon) — NIEBEZPIECZNE DLA LUDZI I ZWIERZĄT. Ziarno z fuzariozy odrzucane przez młyny. Zwalczanie fungicydowe TYLKO w T3 (kwitnienie) — za wcześnie lub za późno = brak skuteczności. Szczególnie trudna choroba w mokre lipce.
Alternarioza ziemniaka
Alternaria solani, A. alternata
Alternarioza ziemniaka — choroba grzybowa atakująca liście w drugiej połowie sezonu. Charakterystyczne plamki koncentryczne (koncentryczne pierścienie) na starszych liściach. Presja rosnąca w ciepłe i suche okresy (odwrotnie do zarazy!). W PL często współwystępuje z zarazą. Zwalczanie fungicydami miedziowymi lub triazolowymi od lipca. Ograniczenie: tania choroba względnie — fungicydy przeciwko zarazie często działają też na alternariozy.
Parch zwykły ziemniaka
Streptomyces scabiei
Parch zwykły ziemniaka — bakterialna choroba wywołana przez Streptomyces scabiei (promieniowiec glebowy). Atakuje bulwy, tworząc korkowate, spękane plamy na skórce. Nie szkodzi zdrowiu ziemniaka jako takiemu, ale DRAMATYCZNIE obniża wartość handlową (dyskwalifikacja jakościowa). Zwalczanie: głównie prewencja — odpowiednia pH gleby (5,5-6,2), brak świeżego obornika, nawadnianie w formowaniu bulw, odmiany odporne.
Chowacz podobnik i chowacz brukwiaczek
Ceutorhynchus pallidactylus, C. napi
Chowacze (Ceutorhynchus spp.) to ryjkowcowate atakujące rzepak wczesną wiosną. Chowacz brukwiaczek składa jaja w łodygach (powoduje skrzywione, puste w środku łodygi — typowe 'pałki'), chowacz podobnik w młodych łuszczynach (niszczy nasiona). Szczyt presji: marzec-kwiecień. Zabieg: pyretroidem w momencie wychodzenia chrząszczy na rośliny. Często łączony z zabiegiem na słodyszka.
Sucha zgnilizna kapustnych (czerń krzyżowych)
Leptosphaeria maculans, L. biglobosa
Sucha zgnilizna kapustnych (Phoma lingam / Leptosphaeria maculans) — najważniejsza choroba grzybowa rzepaku w Polsce. Przelatuje jesienne infekcje pierwotne (na liściach), wiosną przechodzi w formę łodygową (rakowate plamy, łamanie). Straty 20-40%. Zwalczanie: fungicydy triazolowe jesienią (BBCH 14-18) i wiosną (BBCH 30-39). Odmiany z genami Rlm (rezystancja genetyczna) znacznie ograniczają problem.
Przędziorek chmielowiec
Tetranychus urticae
Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) to pajęczak ssący soki roślin. Żeruje na liściach, tworząc drobne jasne punkciki, które w masie dają 'brązowienie' liści. W gorące, suche lata eksploduje — szczególnie w szklarniach/tunelach. Trudny w zwalczaniu z powodu rezystancji na większość akarycydów. Najlepsze: biologiczne (drapieżne roztocza Phytoseiulus), siarka, zachowanie wilgoci.
Pryszczarek pszeniczny
Sitodiplosis mosellana
Pryszczarek pszeniczny (Sitodiplosis mosellana) — mały pomarańczowy muszkolec, którego larwy żerują w kłosach pszenicy podczas kwitnienia. W ostatnich latach narastający problem w Polsce, szczególnie w wielkopolskim, kujawsko-pomorskim. Straty 10-30% w silnej presji. Zwalczanie: pyretroidem lub innymi insektycydami w oknie lotu pomarańczowych muszek (zwykle V-VI), w wieczorne loty.
Zaraza ogniowa drzew pestkowych i ziarnkowych
Erwinia amylovora
Zaraza ogniowa (Erwinia amylovora) — bakteryjna choroba kwarantannowa drzew pestkowych i ziarnkowych. Objaw: kwiaty i liście 'spalone' (czarne, sucho obwisłe) jak po pożarze — stąd nazwa. W Polsce od 1991, obowiązek zgłoszenia do PIORiN. W silnym porażeniu drzewa całkowicie zamierają. Zwalczanie: antybiotyki ograniczone, miedź w ograniczeniu, główna strategia: prewencja, usuwanie zainfekowanych fragmentów + spalanie.
Pleśń szara truskawki
Botrytis cinerea
Pleśń szara (Botrytis cinerea) — najgroźniejsza choroba owoców truskawki. Szare, puszyste plamy na dojrzewających owocach w okresie zbiorów. W mokre lata może zniszczyć 50-80% plonu. Zwalczanie: fungicydy w kwitnieniu + prewencja (mulcz słomiany, nawadnianie kropelkowe, rzadsze sadzenie). Znaczny problem też w szklarniach (pomidor, sałata).
Integrowana Ochrona Roślin (IPM) to obowiązkowy standard ochrony upraw w Polsce i UE od 2014 r. Zgodnie z Dyrektywą 2009/128/WE oraz ustawą o środkach ochrony roślin, chemiczne zabiegi powinny być ostatnim krokiem po wykorzystaniu metod niechemicznych: agrotechnicznych, biologicznych, mechanicznych.
Progi szkodliwości: zabieg wykonuj dopiero po przekroczeniu progu. Monitoruj pola regularnie — pułapki feromonowe, lustracje wzrokowe, klimatyczne modele infekcyjne (Millsa dla parcha, Beaumont/Smith dla zarazy). Wszystkie dane pochodzą z publikacji IOR-PIB Poznań i IUNG-PIB.
Rejestr środków: zawsze sprawdzaj aktualną listę dozwolonych preparatów w rejestrze PIORiN. Lista się zmienia — środki wycofywane i rejestrowane na bieżąco. Nasze dane są z dnia 2026-04-20.