Mszyca zbożowa
Sitobion avenae
W skrócie
Mszyca zbożowa (Sitobion avenae) to jeden z głównych szkodników zbóż w Polsce. Kolonie mszyc ssą soki z liści, kłosów, a także przenoszą wirusy (BYDV — wirus żółtej karłowatości jęczmienia). W sezonie ciepłym (IV-VII) rozmnażają się partenogenetycznie, szybko tworząc duże populacje. Straty bezpośrednie: 5-15%; wirusowe: do 30%. Zwalczanie: pyretroidy lub neonikotynoidy przy progu 5 mszyc/kłos. Kluczowa rotacja grup IRAC dla uniknięcia rezystancji.
Uprawy narażone
Opis i biologia
Sitobion avenae to duża mszyca (1,5-3 mm), zielonawa do brązowawej, z długimi syfonami. W sprzyjających warunkach rozmnaża się partenogenetycznie (tylko samice, bez samców) — nowe pokolenie co 10-15 dni. Kolonie na kłosach i liściu flagowym. Pierwsze mszyce pojawiają się w V (żyworoda, bez skrzydeł), gdy warunki stają się korzystne — dochodzi do rozwoju form uskrzydlonych, które migrują na nowe pola. Przenoszą BYDV (żółta karłowatość jęczmienia) — wirus ograniczający wzrost i plon. W końcu lata kolonie spadają (opadanie liści) + pojawiają się samce (generacja płciowa, zimujące jaja na zbożach ozimych). Innymi gatunkami mszyc na zbożach: Rhopalosiphum padi (mszyca czeremchowo-zbożowa) i Metopolophium dirhodum (mszyca różano-trawowa).
Cykl życia
Zimowanie: jaja na oziminach (Rhopalosiphum) lub aktywnie w ciepłych obiektach (Sitobion). Wiosenne populacje: V-VI. Szczyt: kłoszenie-kwitnienie (VI). Spadek pop.: lipiec (dojrzewanie). Jesienne loty samców: IX.
Objawy i rozpoznawanie
- •Kolonie mszyc widoczne na kłosach i liściach (zwłaszcza flagowym) — zielone/brązowe grupy
- •Wysychanie dolnej części kłosa, słabsze wypełnianie ziarna
- •Lepka 'rosa' (spadź) na liściach — często porośnięta saprofitycznymi grzybami (czernidło)
- •Żółte plamki na liściach (BYDV) — objaw pośrednich wirusowych
- •Zahamowany wzrost, skrócenie łodygi (BYDV)
- •W silnej presji: widoczne lepkie wydzieliny mszyc na kłosach i liściach
Kiedy spodziewać się ataku
Optymalne T: 20-25°C. Umiarkowana wilgotność. Lekkie wiatry sprzyjają migracjom uskrzydlonych form. Pola gęste, wysokie N, blisko oziminy sąsiednich — większa presja. W latach ciepłych i bezdeszczowych populacje eksplodują.
Progi szkodliwości
| Faza / moment | Próg | Źródło |
|---|---|---|
| Kłoszenie-początek kwitnienia | 5 mszyc na kłos (50% pokrytych populacją) | IOR-PIB |
| Kwitnienie-dojrzewanie mleczne | 10 mszyc na kłos — zabieg konieczny | IUNG-PIB |
| Po dojrzewaniu | Bez zabiegu — mszyca nie wpływa już na plon | IOR-PIB |
Zwalczanie chemiczne (rejestr PIORiN 2026)
Lista preparatów aktualna na dzień publikacji. Przed zastosowaniem ZAWSZE sprawdź aktualny rejestr na piorin.gov.pl. Dozwolenia na poszczególne uprawy i okresy karencji mogą się zmieniać.
| Preparat | S. czynna | Dawka | Karencja |
|---|---|---|---|
| Karate Zeon 050 CS | lambda-cyhalotryna | 0,1 l/ha | 30 dni |
| Decis Mega 50 EW | deltametryna | 0,15 l/ha | 30 dni |
| Mospilan 20 SP | acetamipryd | 80 g/ha | 28 dni |
| Teppeki 50 WG | flonikamid | 140 g/ha | 28 dni |
| Proteus 110 OD | tiakloprid + deltametryna | 0,6 l/ha | 30 dni |
Karate Zeon 050 CS: Pyretroid. Szybki efekt na mszyce. Uwaga na rezystancję.
Decis Mega 50 EW: Pyretroid, klasyka. Ekonomiczny, szybki kontakt.
Mospilan 20 SP: Neonikotynoid, systemiczny. Dobra alternatywa przy rezystancji pyretroidów. Uwaga na pszczoły przed kwitnieniem.
Teppeki 50 WG: IRAC 29. Selektywny wobec mszyc, bezpieczny dla drapieżników (biedronki, złotooki). Dobra rotacja.
Proteus 110 OD: 2 grupy IRAC w jednym. Uwaga: tiakloprid wycofywany w UE — aktualny status PIORiN.
Metody biologiczne i ekologiczne
Metody mechaniczne i agrotechniczne
- ✓Siew zbóż ozimych później (IX-X zamiast VIII) — migrujące mszyce przenoszące BYDV już dużo mniej
- ✓Odmiany tolerancyjne na BYDV — kilka istnieje, sprawdź COBORU
- ✓Płodozmian szeroki — ograniczenie ciągłości źródła pokarmu
- ✓Zrównoważone nawożenie N — nadmiar tworzy bujne, miękkie rośliny szczególnie podatne
- ✓Kontrola sąsiadujących oziminy — jeśli rosną już od X, są rezerwuarem
Kiedy wykonać zabieg
Monitoring: od kłoszenia (koniec V - początek VI) 2× tygodniowo. Metoda: 10 losowych kłosów × 10 mszyc = próg. Zabieg: gdy próg osiągnięty + prognozy pogody sprzyjają (ciepło). Zwykle przed lub w okolicy kwitnienia. Po dojrzewaniu mlecznym — zabieg już bezcelowy.
Odmiany odporne / tolerancyjne
- →Tolerancja BYDV u niektórych pszenic: np. KWS Ferrum, Arkadia, Rywalka
- →Jęczmień: odmiany z genem Ryd2 (tolerancja BYDV) — Vada, Sanette, niektóre linie KWS
- →Naturalna odporność na mszycę — minimalna, większość odmian podatna
Potencjalne szkody ekonomiczne
Bezpośrednie szkody: 5-15% utraty plonu w silnej presji. Wirusowe (BYDV): do 30% w podatnych odmianach. Koszt zabiegu: 30-50 zł/ha (pyretroid) lub 60-100 zł/ha (Mospilan, Teppeki). Zabieg opłaca się zawsze przy przekroczeniu progu.
Najczęściej zadawane pytania
1Próg szkodliwości mszycy?
5 mszyc/kłos w fazie kłoszenia-kwitnienia (50% kłosów z populacją). 10 mszyc/kłos = zabieg pilny. W sezonach suchych i ciepłych progi szybko są przekraczane.
2BYDV — jak chronić?
Siew zbóż ozimych po 1 października (unika migracji mszyc); odmiany tolerancyjne (genetyka Ryd2 u jęczmienia); monitorowanie pola na przełomie września/października — jeśli widoczne mszyce uskrzydlone, zabieg pyretroidem chroni przed BYDV.
3Czy mszyca sama zwalczy się z biedronkami?
W ekstensywnym uprawie — często tak. Biedronka/żółtooki 1 na 20-40 mszyc = naturalne zwalczanie. Ale w intensywnej uprawie opryskami niszczymy naturalnych wrogów, mszyca eksploduje. Rotacja selektywnych środków (Teppeki) chroni biedronki.
4Mszyca zbożowa czy inne mszyce?
Sitobion avenae (zbożowa): duża, zielono-brązowa, na kłosach. Rhopalosiphum padi (czeremchowo-zbożowa): mniejsza, ciemnozielona, na liściach. Metopolophium dirhodum (różano-trawowa): jasnozielona, żółtawa. Wszystkie trzy traktujemy podobnie, ale BYDV najczęściej przenosi Rhopalosiphum.