Rdza brunatna pszenicy
Puccinia triticina
W skrócie
Rdza brunatna pszenicy (Puccinia triticina) to jedna z trzech rdzy pszenicy — obok żółtej i czarnej. W Polsce dominująca w cieplejsze lata (> od 2015). Objawy: pomarańczowo-brązowe plamki uredosporowe na liściach, pogarszające fotosyntezę. Straty 10-25% plonu. Zwalczanie: odmiany odporne + fungicydy triazolowe i strobilurynowe w T2. Rezystancja patogenu na odmianowe geny Lr — zmienna co 5-10 lat.
Uprawy narażone
Opis i biologia
Puccinia triticina to grzyb podstawkowy, cykliczny (potrzebuje 2 żywicieli — pszenica główny + Thalictrum jako pośredni, ale w Polsce cykl uproszczony — infekcje konidiowe z roku na rok). Rozprzestrzenia się aerogenne (wiatr przenosi urediniospory na duże odległości — dokumentowane transfery z Ukrainy do Polski). Na liściach pojawiają się uredia — małe, pomarańczowo-brązowe wzgórki pęknięte, uwalniające urediniospory. Te zakażają nowe liście. Cykl trwa 7-14 dni. Jesienią formują się teliospory (ciemne), ale w Polsce zwykle nie są kluczowe — zarodniki wtórne wystarczają.
Cykl życia
Zimowanie: urediniospory na oziminach + teliospory na resztkach. Wiosna: reinfekcje liści pszenicy ozimej. Pierwsze objawy: od fazy krzewienia (IV-V). Szczyt epidemiologiczny: kłoszenie-kwitnienie (V-VI). Na liściach flagowych: krytyczne dla plonu.
Objawy i rozpoznawanie
- •Pomarańczowo-brązowe, okrągłe plamki (1-2 mm) na górnej stronie liści
- •Plamki pęknięte (uredia) z pyłem zarodników
- •Rozmieszczenie: głównie na górnej stronie liścia, rozproszone
- •Z czasem: liście żółkną, zasychają od wierzchołków
- •W zaawansowanym stadium: również na pochwach liściowych
- •Różnica od rdzy żółtej: brunatna ma OKRĄGŁE plamki (żółta ma PASKI wzdłuż nerwów)
Kiedy spodziewać się ataku
Optymalne T: 15-25°C. Wilgotność umiarkowana (nie wymaga długiej kropelki na liściu jak septorioza). Sprzyjają ciepłe noce + rano rosy. Susze z ciepłem nie ograniczają (w odróżnieniu od septoriozy). Dni slone, gorące — rozprzestrzenianie zarodników bardzo efektywne.
Progi szkodliwości
| Faza / moment | Próg | Źródło |
|---|---|---|
| Krzewienie-strzelanie w źdźbło | 10-20% porażenia dolnych liści w krzewieniu = T1 | IOR-PIB |
| Kłoszenie (BBCH 39-59) | 1% porażenia liścia flagowego = T2 natychmiast | IUNG-PIB |
Zwalczanie chemiczne (rejestr PIORiN 2026)
Lista preparatów aktualna na dzień publikacji. Przed zastosowaniem ZAWSZE sprawdź aktualny rejestr na piorin.gov.pl. Dozwolenia na poszczególne uprawy i okresy karencji mogą się zmieniać.
| Preparat | S. czynna | Dawka | Karencja |
|---|---|---|---|
| Priori Xtra | azoksystrobina + cyprokonazol | 1 l/ha | 35 dni |
| Revystar XE | fluxapyroksad + mefentrifluconazol | 1,5 l/ha | 35 dni |
| Ascra Xpro | bixafen + fluopyram + protiokonazol | 1,2-1,5 l/ha | 35 dni |
| Tilmor 240 EC | protiokonazol + tebukonazol | 1 l/ha | 35 dni |
| Amistar 250 SC | azoksystrobina | 1 l/ha | 35 dni |
Priori Xtra: Strobiluryna + triazol. Klasyka na rdze — bardzo skuteczne.
Revystar XE: SDHI + nowy triazol. Najlepsza skuteczność na rdze w testach 2024.
Ascra Xpro: SDHI + triazol. Długi efekt, szerokie spektrum.
Tilmor 240 EC: Dwa triazole, dobra skuteczność na rdze. Ekonomiczny.
Amistar 250 SC: Strobiluryna solo. Uwaga na rezystancję — rotacja konieczna.
Metody biologiczne i ekologiczne
Metody mechaniczne i agrotechniczne
- ✓Odmiany odporne — sprawdź COBORU ocenę na rdzy brunatnej
- ✓Zrównoważone nawożenie azotem
- ✓Niszczenie samosiewów pszenicy ozimej
- ✓Wczesny siew jarych — przed ciepłym latem
- ✓Monitoring: od krzewienia regularnie sprawdzać dolne liście
Kiedy wykonać zabieg
T1 (strzelanie w źdźbło): rzadko potrzebny sam na rdzy brunatnej (zwykle łączony z septoriozą). T2 (kłoszenie): KRYTYCZNY — ochrona liścia flagowego. Rdze rozwijają się szybko — tracenie czasu nieopłacalne. Jeśli na kłoszeniu pojawiają się objawy, zabieg MAX w ciągu 3-5 dni.
Odmiany odporne / tolerancyjne
- →COBORU publikuje ocenę na rdzy brunatnej w Liście Odmian Polecanych
- →Odmiany z oceną ≥7 na rdzy brunatnej (pszenica ozima 2025): Essa, Elektra, Euforia, Partizanka Niska, Etana
- →Uwaga: odporność na rdzę może zostać 'przełamana' w 3-5 lat — śledzenie aktualnych list CPSPR (Centralna Polska Stacja Producentów Roślin)
- →Pszenica jara: Tybalt, Parabola, Goplana
Potencjalne szkody ekonomiczne
Straty w sezonach presyjnych (2018, 2020): 15-30% plonu. W normalne lata: 5-10%. Zabieg T2 na rdzę (zwykle w ramach fungicydu na septoriozę, więc bez dodatkowych kosztów): zawsze opłacalny.
Najczęściej zadawane pytania
1Rdza brunatna czy żółta — jak odróżnić?
Brunatna: OKRĄGŁE, pomarańczowo-brązowe plamki, rozproszone na liściu. Żółta: PASKI żółte wzdłuż nerwów liścia, układające się w linie. Brunatna częstsza w cieplejsze lata, żółta w chłodniejsze. Oba wymagają triazoli w T2.
2Czy rdza wraca co roku?
Urediniospory zimują na oziminach, więc każdy rok ma pop. startową. Presja zależy od pogody — ciepłe wiosny = większa presja. Rdza brunatna od 2015 dominuje w PL z powodu ocieplenia.
3Czy T2 na rdzę to ten sam zabieg co na septoriozę?
Tak, większość triazoli i mieszanek SDHI+triazol pokrywa oba patogeny. Revystar XE, Ascra Xpro, Priori Xtra — wszystkie skuteczne na rdzę i septoriozę. Jeden zabieg T2 w kłoszeniu = podwójne korzyści.