Septorioza paskowana liści pszenicy
Zymoseptoria tritici
W skrócie
Septorioza paskowana liści pszenicy (Zymoseptoria tritici, dawniej Mycosphaerella graminicola) to najgroźniejsza choroba grzybowa pszenicy w Polsce. W sprzyjających latach powoduje straty 20-50% plonu. Rozwój ograniczany fungicydami triazolowymi, SDHI, strobilurynowymi — stosowanymi w fazie strzelania w źdźbło (T1) i kłoszenia (T2). Narastająca rezystancja patogenu wobec wielu substancji czynnych sprawia, że strategia rotacji grup jest kluczowa.
Uprawy narażone
Opis i biologia
Zymoseptoria tritici to grzyb workowy zimujący na resztkach pożniwnych i roślinach samosiewnych. Wiosną askospory są uwalniane i infekują dolne liście. Po 15-30 dniach ukrytego rozwoju pojawiają się objawy. Na zakażonych liściach formują się piknidia — czarne punkty produkujące konidia (pikniospora), roznoszone przez deszcz kropelkowy na wyższe liście. Kluczowa dla plonowania jest ochrona liścia flagowego i przedflagowego — to one odpowiadają za 60-80% wypełniania ziarna. Patogen ma bardzo wysoki potencjał mutacyjny — notowano rezystancję na strobiluryny (F129L), triazole (C134Y), SDHI (B-H272Y).
Cykl życia
Zimowanie: resztki słomy + samosiewy + rośliny ozime zainfekowane jesienią. Wiosenne infekcje: askospory → dolne liście. Inkubacja: 14-30 dni zależnie od T (w niższych temp. dłużej — dlatego choroba rozwija się 'skokami' w cieplejsze okresy). Sporulacja: piknidia widoczne jako czarne punkty w uszkodzeniu. Infekcje wtórne: pikniospora transportowana kroplami deszczu (10-80 cm wysokości).
Objawy i rozpoznawanie
- •Plamy początkowo żółte, potem szaro-brązowe, nieregularne, rozciągnięte wzdłuż nerwu liścia
- •Typowa cecha: piknidia — czarne punkty w środku plam (gołym okiem widoczne, lupa wyraźnie)
- •Dolne liście: pierwsze objawy (od maja)
- •Flagowy liść: objawy od czerwca, kluczowe dla plonu
- •Kłosy: rzadziej atakowane, ale w skrajnych przypadkach również chorują
- •W silnym porażeniu: przedwczesne zasychanie liści, spadek plonu, niska masa tysiąca ziaren (MTZ)
Kiedy spodziewać się ataku
Sprzyjają wilgotne i chłodne lata (maj-czerwiec). Optymalne T dla rozwoju: 18-22°C. Wymaga wilgotności względnej >85% przez min. 12h dla zakażenia. Długie dni z deszczami (zwłaszcza w maju) dramatycznie nasilają chorobę. Odmiany późne (do zbioru na koniec VII) są bardziej narażone niż wczesne.
Progi szkodliwości
| Faza / moment | Próg | Źródło |
|---|---|---|
| Strzelanie w źdźbło (BBCH 31-37) | 10-20% porażenia dolnych liści ORAZ prognozowane deszcze — zabieg T1 | IOR-PIB |
| Kłoszenie (BBCH 39-59) | 1% porażenia liścia flagowego LUB pierwsze objawy + warunki infekcyjne — zabieg T2 krytyczny | IUNG-PIB |
| Kwitnienie (BBCH 65) | Zabieg T3 (fuzarioza kłosa) w tym samym przejeździe, jeśli potrzeba | IOR-PIB |
Zwalczanie chemiczne (rejestr PIORiN 2026)
Lista preparatów aktualna na dzień publikacji. Przed zastosowaniem ZAWSZE sprawdź aktualny rejestr na piorin.gov.pl. Dozwolenia na poszczególne uprawy i okresy karencji mogą się zmieniać.
| Preparat | S. czynna | Dawka | Karencja |
|---|---|---|---|
| Revystar XE | fluxapyroksad + mefentrifluconazol | 1,5 l/ha | 35 dni |
| Ascra Xpro | bixafen + fluopyram + protiokonazol | 1,2-1,5 l/ha | 35 dni |
| Elatus Era | benzowindyflupyr + protiokonazol | 1 l/ha | 42 dni |
| Tilmor 240 EC | protiokonazol + tebukonazol | 1 l/ha | 35 dni |
| Input 460 EC | protiokonazol + spiroksamina | 1,25 l/ha | 42 dni |
| Priori Xtra | azoksystrobina + cyprokonazol | 1 l/ha | 35 dni |
| Velogy Era | fluksapyroksad + metkonazol | 1 l/ha | 35 dni |
Revystar XE: SDHI + nowoczesny triazol. Bardzo skuteczny na septoriozę. Rotacja z innymi triazolami.
Ascra Xpro: Kombinacja SDHI i triazolu. Długo utrzymujące się działanie.
Elatus Era: Nowoczesny SDHI. Wysoka skuteczność na septoriozę i rdze.
Tilmor 240 EC: Dwa triazole — tradycyjny wybór dla T1. Ekonomiczny.
Input 460 EC: Triazol + amina. Dobra skuteczność, często na T2.
Priori Xtra: Strobiluryna + triazol. Uwaga na rezystancję strobilurynową — często problem w pop. Zymoseptoria.
Velogy Era: SDHI + triazol. Dobra alternatywa dla pierwszego przejazdu.
Metody biologiczne i ekologiczne
Metody mechaniczne i agrotechniczne
- ✓Podorywki i niszczenie resztek słomy — ogranicza rezerwuar patogenu
- ✓Płodozmian bez pszenicy po pszenicy (>2 lata przerwa)
- ✓Dobór odmian o wyższej odporności (COBORU lista)
- ✓Gęstość siewu optymalna — zbyt gęsty łan szybciej choruje
- ✓Nawożenie azotem umiarkowane — nadmiar N zwiększa podatność
- ✓Unikanie późnego siewu ozimej (październik-listopad) — większa ekspozycja wiosenna
Kiedy wykonać zabieg
T1 (strzelanie w źdźbło, BBCH 31-37): pierwszy zabieg, zwykle 2. połowa kwietnia - pierwsza połowa maja. T2 (kłoszenie, BBCH 39-59): najważniejszy zabieg ochrony liścia flagowego, zwykle koniec maja - początek czerwca. T3 (kwitnienie, BBCH 65): opcjonalny, na fuzariozę kłosa razem z septoriozą. W niektórych systemach T0 (krzewienie) w przypadku silnej presji jesiennej.
Odmiany odporne / tolerancyjne
- →COBORU publikuje ocenę odporności na septoriozę w skali 1-9 (9 = najwyższa odporność)
- →Odmiany w 2025 Liście Odmian Polecanych z oceną ≥7 na septoriozę (przykłady): Essa, Euforia, Etana, Elektra, Partizanka Niska
- →Odmiany historyczne (LOP lat 2018-2022): Bogatka, Hondia, KWS Ozon, Lindum
- →Pełna aktualizacja: COBORU zeszyty monograficzne pszenica ozima i jara
Potencjalne szkody ekonomiczne
Bez ochrony: 20-50% utrata plonu w sezonach sprzyjających. W suchych latach: 5-15%. Koszt programu T1+T2: ~400-600 zł/ha (2 zabiegi × 150-250 zł + aplikacja). Utrata 1 t/ha przy cenie 850 zł/t = 850 zł — zabieg opłaca się już przy spadku 0,5 t/ha. Na liściu flagowym każdy 10% porażenia = ok. 200-300 kg utraty plonu.
Najczęściej zadawane pytania
1Kiedy pierwszy oprysk na septoriozę (T1)?
W fazie strzelania w źdźbło (BBCH 31-37), zwykle 2. połowa kwietnia lub początek maja. Zabieg T1 wykonuj, gdy na dolnych liściach widać 10-20% porażenia lub jest wysoka prognoza deszczów. W suche wiosny T1 można pominąć i zabezpieczyć się tylko T2.
2Jak odróżnić septoriozę od mączniaka?
Septorioza: plamy nieregularne, szaro-brązowe, z czarnymi punktami piknidiów w środku. Mączniak: biały, watowaty nalot na liściach (bez plam — nalot). Choroby często współwystępują, wymagają różnych fungicydów — stąd popularne mieszanki triazolów.
3Czy rezystancja na triazole to realny problem?
Tak, notowano mutacje CYP51 (np. C134Y, V136A, S524T) w pop. Zymoseptoria w Polsce. Nie unikaj ochrony, ale rotuj: T1 triazol stary (protiokonazol) + SDHI, T2 triazol nowy (mefentrifluconazol) + strobiluryna. Monitoruj skuteczność w gospodarstwie — jeśli spadki, zgłoś doradcy.
4Co ważniejsze: T1 czy T2?
T2 — ochrona liścia flagowego i kłosa w fazie kłoszenia. To decyduje o 60-80% plonu. T1 to zabieg asekuracyjny — opłaca się w mokre wiosny, w suche można go pominąć. Nigdy nie rezygnuj z T2 na pszenicy ozimej.
5Czy odmiany odporne wystarczą?
Odporne odmiany (ocena COBORU ≥7) redukują potrzebę zabiegów o 30-50%, ale nie eliminują. W mokre lata jednak także one wymagają T2. Kombinacja odmiany odpornej + strategiczny T2 to dzisiejsza najefektywniejsza strategia (minimum kosztów, dobre plony).