Sucha zgnilizna kapustnych (czerń krzyżowych)
Leptosphaeria maculans, L. biglobosa
W skrócie
Sucha zgnilizna kapustnych (Phoma lingam / Leptosphaeria maculans) — najważniejsza choroba grzybowa rzepaku w Polsce. Przelatuje jesienne infekcje pierwotne (na liściach), wiosną przechodzi w formę łodygową (rakowate plamy, łamanie). Straty 20-40%. Zwalczanie: fungicydy triazolowe jesienią (BBCH 14-18) i wiosną (BBCH 30-39). Odmiany z genami Rlm (rezystancja genetyczna) znacznie ograniczają problem.
Uprawy narażone
Opis i biologia
Dwa patogeny: Leptosphaeria maculans (wysoka agresywność) + L. biglobosa (łagodniejsza). Zimują na resztkach rzepaku. Jesienne zarodniki askospory infekują młode liście (BBCH 12-14). Grzybnia rośnie systemowo — z liścia przez ogonek do łodygi. Objawy łodygowe pojawiają się wiosną (III-V), gdy grzybnia osiągnie szyjkę korzeniową. Tam rozwija się rak — zaczerwienione, nekrotyczne tkanki — łamiące łodygi. Rośliny łamią się przed dojrzeniem.
Cykl życia
Zimowanie: perithecja (askospory) na resztkach rzepaku. Jesienne infekcje: IX-XI, na liściach (BBCH 12-16). Zimowanie grzybni wewnątrz ogonka/łodygi. Wiosenny rozwój: III-V, objawy łodygowe. Sporulacja i rozprzestrzenianie: przez cały sezon.
Objawy i rozpoznawanie
- •Jesienne plamki na liściach: jasne, okrągłe, z czarnymi punktami (pyknidiami) w środku
- •Wiosenne objawy łodygowe: nekrotyczne plamy u podstawy łodygi, często otaczające szyjkę korzeniową
- •Łamanie łodygi u podstawy przy silnym wietrze (często przed kwitnieniem)
- •Osłabione, przedwcześnie żółte rośliny
- •W zaawansowanych stadiach: rozpadanie się szyjki korzeniowej
Kiedy spodziewać się ataku
Sprzyjają: ciepła i wilgotna jesień (IX-X), łagodna zima, wiosenne deszcze. Ograniczają: mroźna zima (zabija zainfekowane tkanki), sucha wiosna.
Progi szkodliwości
| Faza / moment | Próg | Źródło |
|---|---|---|
| Rzepak jesienny (BBCH 14-18) | 10-20% roślin z plamkami na liściach = zabieg fungicydowy | IOR-PIB |
| Rzepak wiosenny (BBCH 30-39) | Wizualne oznaki na łodygach przy ruszaniu wegetacji = wiosenny zabieg | IOR-PIB |
Zwalczanie chemiczne (rejestr PIORiN 2026)
Lista preparatów aktualna na dzień publikacji. Przed zastosowaniem ZAWSZE sprawdź aktualny rejestr na piorin.gov.pl. Dozwolenia na poszczególne uprawy i okresy karencji mogą się zmieniać.
| Preparat | S. czynna | Dawka | Karencja |
|---|---|---|---|
| Toprex 375 SC | difenokonazol + paklobutrazol | 0,3 l/ha | 80 dni |
| Tilmor 240 EC | protiokonazol + tebukonazol | 1 l/ha | 35 dni |
| Caramba 60 SL | metkonazol | 1 l/ha | 35 dni |
| Pictor Active | boscalid + piraklostrobina | 0,5-0,75 l/ha | 35 dni |
Toprex 375 SC: Triazol + regulator wzrostu. Jesienny zabieg — hamuje elongację + chroni przed chorobą.
Tilmor 240 EC: Wiosenny zabieg. Dwa triazole, dobra skuteczność.
Caramba 60 SL: Wiosenny triazol + regulator wzrostu (hamuje elongację łodygi).
Pictor Active: SDHI + strobiluryna. Bardzo dobra skuteczność na Phoma.
Metody biologiczne i ekologiczne
Metody mechaniczne i agrotechniczne
- ✓Płodozmian 4-letni bez rzepaku/gorczycy/kapusty
- ✓Niszczenie resztek rzepaku — głęboka orka po zbiorach
- ✓Zrównoważone nawożenie azotem — nadmiar zwiększa podatność
- ✓Odmiany odporne (patrz poniżej)
- ✓Siew w optymalnym terminie (IX) — rzepak dobrze rozwinięty przed zimą
- ✓Unikanie siewu blisko poprzedniego pola rzepaku
Kiedy wykonać zabieg
Zabieg jesienny: BBCH 14-18 (3-5 liści rzepaku), zwykle X. Wiosenny: BBCH 30-39 (ruszanie wegetacji), III-IV. Dwa zabiegi w sezonie to standard dla intensywnej uprawy.
Odmiany odporne / tolerancyjne
- →Odmiany z genami Rlm: Angelico KWS, Ambassador, Arsenal, Expansion, DK Exception, Daktari, Kodiak CL
- →Odmiany z skumulowanymi genami: najwyższa odporność
- →COBORU publikuje ocenę odporności — wybieraj ≥7
Potencjalne szkody ekonomiczne
Bez ochrony: 15-40% straty plonu. Z programem (jesień + wiosna): 5-10%. Koszty programu: 300-500 zł/ha. Odmiany odporne dodatkowo ograniczają o 30-50%.
Najczęściej zadawane pytania
1Kiedy jesienny zabieg na Phoma?
BBCH 14-18, czyli rzepak z 3-5 liśćmi (październik). Zabieg łączy dwie funkcje: ochrona przed Phoma + regulacja wzrostu (hamuje elongację, rośliny lepiej zimują).
2Czy zaraz na zimę ma sens zabieg?
Tak, bo grzybnia Leptosphaeria rozwija się zimą wewnątrz roślin. Jesienny zabieg fungicydowy + hamowanie wzrostu (paklobutrazol) daje podwójną korzyść.
3Odmiana odporna zastępuje fungicyd?
Nie zupełnie, ale znacząco ogranicza. Odmiany z Rlm7 (najskuteczniejszy gen w PL): zmniejszają potrzebę fungicydów o 30-50%. W połączeniu z łagodną wiosną — często jeden zabieg wystarczy.
4Czy łamanie łodyg to zawsze Phoma?
Nie — może być też od chowaczy (brukwiaczek powoduje podobne 'pałkowate' łodygi) lub silnego wiatru. Przecięcie łodygi pomaga: Phoma daje suchą, ciemną nekrozę; chowacz — czyste kanały i trociny; wiatr — świeże łamanie bez uszkodzeń.